Krytyka i historia literatury: literatura XX wieku z perspektywy gender: Nienawiść miłości. Opowiadania polskich pisarzy – G. Zapolskiej, Z. Nałkowskiej, M. Kuncewiczowej, M. Hłaski

Wiele literatur narodowych ma swoje wielkie (lub mniejsze), dramatyczne i znaczące opowieści miłosne. Polska literatura nie ma. Celem zajęć byłoby zastanowienie się nad specyfiką polskich tradycyjnych schematów płci kulturowej. Czy wykluczają one przyjaźń i bliskość między płciami? Czy wizerunki „kobiecości” i „męskości”, żeby odpowiadać wzorcowi, spełniać wymóg tożsamości, muszą odrzucać element erosa, miłości? Czy, inaczej mówiąc, polskie wzorce genderowe są tak jednoznaczne i sztywne, że nie mieszczą w sobie tego, co erotyczne (co musi być wieloznaczne z punktu widzenia jednoznacznych wzorców płci)? Czy jest to powszechna reguła?

Wydaje się, że twórczość polskich pisarek, takich jak Zapolska (zwłaszcza ona), Nałkowska, Kuncewiczowa trafnie i głęboko ujmuje ten stan rzeczy oraz dostarcza celnych rozpoznań kulturowych. Chodzi więc o to, żeby odczytać ich utwory wedle tego klucza i zastanowić się nad tym aspektem polskiej kultury.

Kontekstu do zajęć będą dostarczać prace kulturoznawcze oraz ilustracje z kultury masowej końca XX wieku, pokazujące, jak (niestety) niewiele się zmieniło w paradygmacie kultury.

1. Wprowadzenie w problematykę zajęć: omówienie zmian paradygmatów płci, jakie zaszły na przełomie wieku XIX i XX, kiedy aseksualny kobiecy wzorzec wiktoriański przeszedł w bardzo nacechowany seksualnie wzorzec modernistyczny. Omówienie archetypów kobiecości i męskości. Omówienie stereotypów płci. Ruchy emancypacyjne końca XIX i początku XX wieku. Zapatrywania Zapolskiej, czyli umiarkowana emancypacja.

2. Gabriela Zapolska - Koteczek, opowiadanie z Menażerii ludzkiej

Analiza tekstu: gdzie lokuje się kobieta, gdzie mężczyzna? Opozycje: dom – miasto, strefa prywatna – strefa publiczna. Kobiety i mężczyźni należą do innych sfer „przestrzennych”, ale również społecznych. Pani urzędniczego domu jako służąca pana domu, opiekunka i matka uprzywilejowanego chłopca. Mąż jako wcielenie niedostępnej, adorowanej męskości.

Straszni mieszczanie Gabrieli Zapolskiej – prowadząca omawia rozdział What Kind of a Woman? z: Georg Mosse Nationalism and Sexuality

3. Gabriela  Zapolska - opowiadanie Frania, Małżeństwo, czyli codzienny związek obcości. Jaka jest pozycja mężczyzny, jaka kobiety? Mąż jako „dopust boży”, dokuczliwe dziecko dzierżące insygnia władzy. Mit miłości skryty za codziennością. Rozmowy kobiet o „pożyciu małżeńskim”, czyli obscena małżeńskie, seks jako forma prostytucji. Nieznoszeni mężowie, niecierpiane żony – czyli małżeństwo szacowne. Pojęcie szacowności. Niespełnione życie w jednym obrazie. Eros jako niepokój, który należy wyeliminować.

Komentarz literacki z epoki: Rilke, wiersz Samotność, analiza.

4. Gabriela Zapolska – Ostatni promień Ten tekst jako „rym” i dopełnienie ostatniego obrazu z Frani. Obcy mężczyzna w domu, czyli przybysz z „szerokiego świata”, admirowany przez kobiety, które nie mają dostępu do świata zewnętrznego. Matka i córka (ich wrogość i rywalizacja) projektują na korepetytora swoje marzenia na temat „prawdziwego życia”, „spełnienia” i „ miłości”.

Kontekst – czyli freudowska koncepcja płci oraz sentymentalne ujęcie tematu relacji matka-córka.

5. Zofia Nałkowska - Białe tulipany, z: Charaktery dawne.

Symbolika obrazu: tulipany rzucone w ciemność. Decyzja o śmierci erosa podjęta na początku życia jako cena bezpieczeństwa i szacowności. Georg Mosse, pojęcie szacowności.

6. Maria Kuncewiczowa Majowe stadło, z: Dwa księżyce. Miłość i jej skandaliczność w pojęciu społeczności wsi i miasteczka. Bliskość psychiczna i fizyczna mężczyzny i kobiety jako obraza, obsceniczność i „skandal”. Jak określają prawidłowe relacje między kobietą a mężczyzną? Miłość jako dewiacja.

Omówienie kontekstu kulturowego.

7. Maria Kuncewiczowa – Jest w domu, z: Dwa księżyce

Kobieta we władaniu mężczyzn. Przemoc – fizyczna i psychiczna – jako zasada i wartość życia rodzinnego. Mężczyzna jako egzekutor należnych mu praw. Hierarchiczna struktura społeczeństwa, rodziny – kobieta na dole.

8. Marek Hłasko - opowiadanie Pierwszy krok w chmurach, ze zbioru Pierwszy krok w chmurach. Uczucia, seks, ciało jako elementy pogardzane, „niemęskie” z punktu widzenia szowinistycznego wzorca męskości. Polski „ macho”, czyli jaki wzorzec?

Bibliografia:

Wykładowczyni: dr Bożena Umińska-Keff