Gender – dramat – teatr

Teatr wykazuje szczególne związki z płcią, a także refleksją rozwijaną w ramach gender studies. U samego zarania teatr antycznej Grecji dokonał radykalnego wykluczenia kobiet, a gest ten powtórzyła epoka elżbietańska. Scena stała się przestrzenią wyłącznie męskiej kreacji, a jednak powstające w tym okresie przedstawienia kobiecości określiły obowiązujące do dziś wzorce i ich interpretacje. Dramat antyczny i elżbietański wciąż lokuje się w samym centrum kanonu dramatycznego, podlegając zresztą szczególnie intensywnej reinterpretacji w perspektywie gender i queer. To dokonane w kluczowych momentach rozwoju zachodniego teatru wyłączenie kobiet ze sceny, usunięcie ich z przestrzeni publicznej i przesłonięcie wizerunkami skonstruowanymi na potrzeby dominującej ideologii, symbolizuje wszystkie inne wykluczające dyskursy. Ale wskazuje zarazem na subwersywny potencjał sceny, na której płeć wyzwala się z biologicznych determinant, traci swoje esencjalne umocowanie i jawnie prezentuje się jako rola do odegrania. W podstawową strukturę teatralnego „jak gdyby” wpisany jest bowiem komunikat o mimetycznym charakterze płci, i to niezależnie od dyskursywnych treści przedstawienia.
Dlatego zapewne teatr tak chętnie spotyka się z refleksją gender i społeczną teorią queer, które odnajdują w nim nie tylko poręczne metafory zasilające język opisu różnych aspektów ludzkiej płciowości, ale i wyraziste analogie kulturowych mechanizmów, które powołują płciowe konstrukty.
W toku zajęć analizie poddane zostaną ważne w polskim teatrze współczesnym inscenizacje kanonicznych tekstów dramatycznych, których sensy organizowane są w znacznej mierze przez uobecniane na scenie konstrukcje płciowe. Inscenizacje wybrano tak, aby pokazać zarówno konserwatywną funkcję sceny, na której umacnia się patriarchalne znaczenia i hierarchię płci, jak i jej subwersywny potencjał. W dwu przypadkach – Poskromienia złośnicy Krzysztofa Warlikowskiego i Orestei Jana Klaty genderowa perspektywa interpretacji zgodna jest ze scenariuszem komunikacyjnym scenicznych wypowiedzi, które świadomie konstruowane są wokół problemów płci. W przypadku Księcia Niezłomnego Jerzego Grotwskiego perspektywa ta wykracza poza kontekst, w którym twórca umieszcza swoje dzieło, ujawniając niezbadany dotąd aspekt jego twórczości. Mechanizmy płciowej opresji i rozległe mizoginiczne imaginarium, które ożywają w tekstach i przedstawieniach Grotowskiego nie doczekały się bowiem dotąd szerszej interpretacji ani w polskie, ani w światowej literaturze. Wszystkie prowadzone w ramach zajęć analizy wskazywać będą na te obszary, w których teatr spotyka się z teorią gender i queer, ujawniając kulturowe mechanizmy konstruowania i egzekwowania płci.

1. Performans płci w społeczeństwie spektaklu. Poskromienie złośnicy w reżyserii Krzysztofa Warlikowskiego

zajęcia 13 III i 27 III 

Literatura:
Grzegorz Niziołek, Warlikowski: extra ecclesiam, Homini, Kraków 2008;
Monika Kwaśniewska, Od wstrętu do sublimacja. Teatr Krzysztofa Warlikowskiego w świetle teorii Julii Kristevej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009; tu szczególnie
Wojciech Baluch, Małgorzata Sugiera, Joanna Zając,  Dyskurs, postać, płeć w dramacie, Księgarnia Akademicka, Kraków 2002; tu szczególnie  
Małgorzata Sugiera, Inny Shakespeare, Księgarnia Akademicka 2009.
Jacek Kochanowski Spektakl i wiedza. Perspektywa społecznej teorii płci, Wydawnictwo „Wschód-Zachód”, Łódź 2009.
Joanna Mizielińska, Płeć kulturowa jako imitacja imitacji; Performatywność płci. w: (De)konstrukcje kobiecości. Podmiot feminizmu a problem wykluczenia, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004.
Judith Butler, Zapisy na ciele, wywrotowe odgrywanie; Krytycznie Queer, w: Teorie literatury XX wieku. Antologia, red Anna Burzyńska, Paweł Markowski, Znak, Kraków 2006.

2. Świat bez kobiet, czyli patriarchat bezpotomny. Oresteja w reżyserii
Jana Klaty

zajęcia 16 IV i 15 V

Literatura:
Agata Araszkiewycz, Czarny ląd czarnego kontynentu, w: Ciało, płeć, literatura, red. M. Hornung, M. Jędrzejczak, T. Korsak, Wiedza Powszechna, Warszawa 2001.
Agata Araszkiewicz, Poza zakazem kazirodztwa, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 2003, nr 1.
Adrienne Rich, Zrodzone z kobiety, przekł. Joanna Mizielińska, Sic Warszawa 2000, tu szczególnie Królestwo ojców i Matka i syn, kobieta i mężczyzna.
Nancy K. Miller, Arachnologie: kobieta, tekst i krytyka, w: Teorie literatury XX wieku. Antologia, red Anna Burzyńska, Paweł Markowski, Znak, Kraków 2006.
Sue-Elle Case, Feminism and Theatre, Palgrave Macmillian 2008,
Dybel Paweł Dybel, Zagadka „drugiej płci”, Universitas 2007.
Jane Gallop, The Fathers Seduction, w: Feminisms. An anthology of literary theory and criticism, ed. Robyn R. Warhol, Diane Prince Herndl, Rutgers University Press, New Brunswick 1997.
Luce Irigaray, Ciało w ciało z matką, przeł. Agata Araszkiewicz, Wydawnictwo eFKa 2000.

3. Płeć performera, czyli uniwersalizacja męskiego doświadczenia. Książę Niezłomny Jerzego Grotowskiego i wystawa Performer w Zachęcie

zajęcia 29 V i 12 VI

Literatura:
Richard Schechner, Richard Schechner, Kameleon, szaman, łgarz, artysta, mistrz , przeł. Joanna Krakowska-Narożniak „Dialog” 1999, nr 6.
Jerzy Grotowski,  Aktor ogołocony, w: Teksty z lat 1965 – 1969, Wiedza o Kulturze, Wrocław 1999.
Paweł Goźliński, Bóg Aktor. Romantyczne teatr, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005.  
Jerzy Grotowski, Performer, w: Teksty z lat 1965 – 1969, Wiedza o Kulturze, Wrocław 1999.
Pierre Bourdieau, Męska dominacja, przeł. Lucyna Kopciewicz, Oficyna Naukowa 2004.
Lucy Irygaray, Rynek kobiet, Przegląd filozoficzno-literacki 2003, nr 1.

Wykładowczyni GS: dr Agata Adamiecka-Sitek