Wstęp do prawa: prawo i płeć. Zagadnienia prawne w ujęciu feministycznym

Zajęcia poświęcone są społeczno-prawnej sytuacji kobiet w społeczeństwie.

WIEDZA. W trakcie i po ich zakończeniu uczestniczki i uczestnicy będą znały/wiedziały, znali/wiedzieli

UMIEJĘTNOŚCI. Będą umiały/umieli:

WARTOŚCI. Będą rozumiały i będą umiały ocenić / rozumieli i będą umieli ocenić:

PRZEGLĄD TEMATÓW:

1. Zróżnicowanie i dominacja. O pozycji w prawie. Kto, dla kogo i jak pisze prawo oraz jakie miejsce w nim wyznaczone jest kobiecie. Czy możliwa jest realizacja założeń niedyskryminacji wyrażona w Konstytucji RP?
Literatura: Konstytucja RP; P. Bourdieu, Męska dominacja, Warszawa 2004; K. MacKinnon, Difference and Dominance: On sex discrimination, w: Feminist Legal Theory – Readings in Law and Gender; ed. by K.T. Bartlett, R. Kennedy, Oxford Press 1991.

2. Zawarcia i rozwiązania związku. O związkach między ludźmi. Wiek, w którym dochodzi do tworzenia związków – w polskim prawie i na świecie. Małżeństwo, konkubinat, związek partnerski, związki osób tej samej płci. Rozpad związku. Przyczyny rozpadu w Polsce i na świecie – regulacje prawne. Separacja i rozwód w ustawodawstwie polskim.

3. Kształtowania stosunków cywilno-prawnych w związku. Od nazwiska, przez majątek, dzielenie obowiązków, po chorobę i grób. Czyje nazwisko nosić może Pan młody? Jak ludzie mogą kształtować swoją sytuacje materialną w zależności od rodzaju związku, w jakim pozostają. Jak prawo i życie kształtują kwestie dzielenia obowiązków w związkach. Konkubinat i prawo. Sytuacja prawna związków partnerów tej samej płci w Polsce i na świecie. Dziedziczenie, genderowo ujęte prawo do pochówku i prawo do grobu.

4. Kobieta w życiu społecznym. Jak konstytucyjny i unijny zakaz dyskryminacji przekłada się na miejsce kobiety w życiu społecznym. Interesy kobiet i poziom ich reprezentacji. Kobiety w polityce. Dostęp kobiet do zawodów w ujęciu współczesnym i historycznym. Prawa reprodukcyjne. Kobiety i pieniądze. Kobiety i biznes. Czyja polityka? Czyj biznes? Czyja praca?

5. Kobieta na rynku pracy. Od kwalifikacji, przez umowę o pracę, po wiek emerytalny i wysokość emerytury. Jak przy pomocy prawa przebić szklany sufit. Wybór, a tradycyjny spis ról i tradycyjne ról przypisanie. Domowa praca mężczyzn i kobiet. Macierzyństwo i macierzyństwo. Urlopy wychowawcze i rodzicielskie. Sposoby na dyskryminacje na rynku pracy.

6. O ciemnych stronach pracy: niewolnictwo oraz jego formy w ujęciu współczesnym i historycznym, molestowanie, mobbing, prostytucja, handel kobietami. Kontrowersje wokół prostytucji – czy prostytucja to zawód, czy naruszenie praw człowieka? Polityka państwa nastawiona na zwalczanie dyskryminacji w zakresie ww. zjawisk. Handel kobietami, prostytucja, pornografia, alkohol i narkotyki a przestępczość kobiet.
Literatura: Inna strona słońca – materiały edukacyjne Fundacji przeciwko Handlowi Kobietami „La .Strada”; E. Pearson, Handel ludźmi a prawa człowieka. Nowe rozumienie ochrony ofiary, „Anti – Slavery International” 2002; Materiały prasowe zabrane dla potrzeb projektu Handel Ludźmi – zapobieganie i ściganie, program szkoleniowy; J. Hugo-Bader „Pułapka na myszy”, „Duży Format”, „Gazeta Wyborcza” 2.02.2004, s. 8-13; J. Rossiaud, Prostytucja w średniowieczu, Oficyna Wydawnicza Wolumen, Warszawa 1997; P. Moczydłowski, Prostytutki, ich środowisko i pochodzenie społeczne, „Problemy Patologii i Przestępczości” 1985, s. 232.

7. Prawo karne w ujęciu feministycznym. Przemoc w rodzinie w ujęciu feministycznym. Znaczenie stosowania prawa dla przeciwdziałania zjawisku. Przestępstwo zgwałcenia – przestępstwo na pokaz, które pokrywa przyzwolenie – prawno-karna regulacja ścigania przestępstwa zgwałcenie i jego konsekwencje dla ofiar przestępstw i zapobiegania zjawisku. Kobiety – sprawczynie przestępstw. Aborcja – prawo do życia czy do prywatności. Prawa reprodukcyjne i człowiecze prawa kobiet. Jakie jest zadanie prawa karnego? Prawo karne może zazwyczaj tylko wskazać, jakie zachowania i jak bardzo potępiamy. Tak jest zazwyczaj, ale w przypadkach, gdy rzecz dotyczy przestępstw bezpośrednio polegających na naruszeniu dóbr osoby (życia, zdrowia, godności); prawo ma szansę, gdy działa, służyć realną ochroną. Tak jest w przypadkach przemocy w rodzinie, tak jest w przypadkach zgwałcenia, tak jest również w przypadkach innych naruszeń wobec osób najbliższych. Jaka jest w takim razie przyczyna artykułowanej bezradności, gdy rzecz idzie o realizację tych przepisów? Zastanowimy się w trakcie tych zajęć, dla kogo tworzone było prawo, w tym szczególnie prawo karne, gdy rzecz dotyczy np. obrony koniecznej lub gwałtu czy przemocy w rodzinie. Zajmiemy się skutkami tych przestępstw i analizą sytuacji ofiary. Postaramy się nazwać przyczyny obecnego stanu rzeczy i wypracować strategię konieczną do przywrócenia prawu karnemu jego możliwej roli stróża ofiar przestępstw.

a. Kobiety jako ofiary i sprawczynie przestępstw – aspekty prawne i kryminologiczne. Kobiety jako sprawczynie przestępstw, statystyki, kobiety zabójczynie, Zajęcia wprowadzające z wiktymologii: ogólna charakterystyka podatności kobiet na bycie ofiarami niektórych przestępstw, przyczyny tego zjawiska z perspektywy psychologicznej i socjologicznej. Omówienie tych przestępstw. Kobiety jako ofiary przemocy (gender-based violence), rodzaje przemocy wobec kobiet w różnych kulturach: przemoc w rodzinie, handel kobietami, obrzezanie, zabijanie w obronie honoru rodziny, zmuszanie do wczesnego zamążpójścia, zabijanie kobiet z powodu braku posagu w Indiach, gwałt w małżeństwie, kobiety jako ofiary konfliktów zbrojnych itp.
Literatura: D. Bluh, Mózg i płeć, Warszawa 2000; J.R. Harris, Geny czy wychowanie?, Warszawa 2000; M. Foucault, Historia seksualności, Warszawa 1995, 2000; „Dziecko Krzywdzone” 2003 nr 5; Dokumenty ONZ dotyczące kobiet jako ofiar konfliktów zbrojnych, A. Lipowska-Teutch, Wychować, wyleczyć, wyzwolić, Warszawa 1998 oraz Rodzina a przemoc, Warszawa 1993, 1995; T. Kolarczyk, R. Kubiak, P. Wierzbicki, Przestępczość kobiet – aspekt kryminologiczny i penitencjarny, Warszawa 1984.

b. Przemoc w rodzinie (prawo w Polsce i sytuacja ofiary w Polsce, porównanie z rozwiązaniami przyjętymi w innych krajach np.: USA, przyczyny przemocy w rodzinie). Analiza przepisów prawnych i statystyk.
Literatura: K. Browne, M. Herbert, Zapobieganie przemocy w rodzinie, Warszawa 1999; G. de Becker, Dar Strachu, rozdz. X: Bliscy wrogowie, Poznań 1998, s. 191-230; S.D. Herberger,; Przemoc w rodzinie. Perspektywa psychologii społecznej, Warszawa 2002

c. Przemoc w rodzinie, psychologiczna sytuacja ofiary przemocy, cykle przemocy w rodzinie, zespół stresu pourazowego, praca z ofiarą i ze sprawcą.
Literatura: D.G. Dutton, Przemoc w rodzinie, Warszawa 2001; J.L. Herman, Przemoc – uraz psychiczny i powrót do równowagi, Gdańsk 2000

d. Zgwałcenie – aspekty prawne i psychologiczne, wtórna wiktymizacja ofiar zgwałcenia.
Litaratura: M. Płatek, rec. książki Niechciany sex, „Palestra” 2000 nr 2-3; G. Rejman, Z problematyki zgody pokrzywdzonego, NP. 1959 nr 12; K. Bojanczyk, Czyja to wolność?, „Prawo i Płeć” nr 1, lato 2000; E. Bieńkowska, Wiktymologia – zarys wykładów, Warszawa 2000 oraz; Wpływ zachowania ofiary na rozstrzygnięcie sprawy o zgwałcenie, Wrocław 1984; W. Kruczyński, P. Droźniak, Zawsze bezpieczna. Psychologiczne aspekty samoobrony kobiet, Warszawa 2003

e. Aborcja – prawo do życia czy do prywatności. Czy prawa reprodukcyjne kobiet można zaliczyć do praw człowieka?
Literatura: Ustawa Antyaborcyjna w Polsce. Raport Federacji na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, wrzesień 2000; K. Wiak, Ochrona dziecka poczętego w polskim prawie karnym, Lublin 2003; M. Zubik, Problem aborcji na świecie w dokumentach i orzecznictwie sądowym, Warszawa 1997; K. Darewicz, Wybór albo życie. Aborcja – najdłuższa wojna nowoczesnej Ameryki, Rzeczpospolita 26.10.2003.

Wykładowczyni GM: Monika Płatek