Koniec męskości? Informacje o konferencji

Koniec męskości?
Konstrukcje męskiej tożsamości w polskim dramacie i teatrze w perspektywie gender i queer

Warszawa 2-3 kwietnia 2009

Czwarta konferencja z cyklu Inna Scena poświęcona będzie męskości rozumianej jako zmienny historycznie konstrukt zajmujący centralne miejsce w kulturze Zachodu, zbudowanej w oparciu o męskie wartości i przyznającej mężczyznom uprzywilejowaną pozycję. Podjęcie tej kwestii wydaje się dziś szczególnie istotne, gdyż jesteśmy właśnie świadkami najdalej w dziejach naszej cywilizacji posuniętej destabilizacji tradycyjnie definiowanej męskości, zwiastującej być może przełom patriarchalnego paradygmatu. Teatr okazuje się niezwykle czułym instrumentem, rejestrującym wszelkie zmiany społeczno-kulturowego porządku. Skutecznie wykorzystywana przez dominującą kulturę jako narzędzie umacniania określonej interpretacji rzeczywistości, a jednocześnie dysponująca szczególnym potencjałem obnażania przemocowych mechanizmów wiedzy/władzy – teatralna scena potraktowana być może jako swoiste laboratorium kulturowych matryc, w którym dokładnemu oglądowi poddać można zarówno historyczne przemiany koncepcji męskości, jak i dzisiejszy stan kryzysu.

Istotą patriarchatu jest silnie opozycyjny i hierarchiczny dualizm płci, znajdujący swój wyraz w radykalnej różnicy płciowych ról i tożsamości. W tym spolaryzowanym, asymetrycznym świecie to właśnie mężczyzna reprezentuje ludzką normę i to jego doświadczenie uznaje się za uniwersalne. W złożoną historyczność normatywnej męskości niezmiennie wpisana była relacja dominacji i kontroli rozciąganej nad istotami ludzkimi zdefiniowanymi jako nie-mężczyźni, ale także nad samym sobą. Tradycyjnie męskość potwierdzała się bowiem poprzez przemoc w stosunku do innych i agresję wobec własnego ciała, poddawanego szczególnie restrykcyjnym praktykom dyscyplinującym. Refleksja nad kulturową tożsamością płci pozwoliła dostrzec w dualistycznym porządku kultury i społeczeństwa źródło opresji, która dotyka nie tylko kobiety i innych, ale także mężczyzn. „Patriarchalna dywidenda” okazuje się bowiem niezwykle kosztownym przywilejem. Androcentryczna kultura zmusza mężczyzn do stałego potwierdzania tożsamości płciowej zgodnej z aktualną normą i ze szczególną surowością karze wszelkie akty transgresji, rozpoznając w nich zagrożenie dla samych podstaw systemu. To właśnie mężczyźni w pierwszym rzędzie podlegają kontroli władzy, którą dzierżą. Męskość – podobnie jak kobiecość – nie jest bowiem skutkiem biologicznego wyposażenia ani tym bardziej indywidualnego wyboru, lecz wymuszonym cytatem normy, egzekwowanej przy użyciu praktyk dyscypliny i kary.

Na scenie utwierdzane bywają opresyjne wzorce męskości, ale częściej chyba dochodzi tu do dekonstrukcji męskich mitologii i rozbioru tradycyjnych tożsamościowych narracji, zaś proces ten nie ogranicza się do pisanych dziś dla teatru tekstów, znajdując liczne manifestacje w dramatach minionych epok. Dlatego podjęty w poprzednich latach w ramach Innej Sceny projekt ponownej lektury historii polskiego teatru i dramatu warto poszerzyć o rekonstrukcje powoływanych na scenie obrazów męskości i związanych z nią ról społecznych odgrywanych zarówno w „dramacie rodzinnym”, jak i „spektaklu publicznym”. W polskim kontekście, zwłaszcza w odniesieniu do tradycji romantycznej, rekonstrukcje ideologicznych wykładni męskości uwzględniać powinny odniesienia do takich pojęć jak naród, ojczyzna, religia czy rasa.

Tożsamościowy impas, który dotyka dziś mężczyzn znajduje bezpośredni wyraz we współczesnym teatrze, czego znakiem bywa brak tradycyjnej męskiej perspektywy, zastąpionej głosem wyprowadzonym z dotychczasowych marginesów kultury. W pisanych dziś dla sceny tekstach, a także interpretacjach klasyki, męskość – o ile jest reprezentowana – nabiera cech dramatycznych, przestaje być rolą wybieraną z kulturowego emploi, stając się raczej „zadaniem do rozwiązania”. Teatr rozpoznał siłę ruchów emancypacyjnych kobiet i mniejszości, które zakwestionowały męskość zdefiniowaną przez dominację nad innymi. Tożsamość męskiego bohatera często konstruuje się bowiem niezależnie od heteronormatywnej matrycy i poza opisywaną przez Elizabeth Badinter formułą potrójnej negacji, zgodnie z którą mężczyzną staje się ten, kto udowodni, że nie jest kobietą, dzieckiem ani homoseksualistą.

Oferowane przez teorię gender i queer kategorie i narzędzia analityczne okazują się niezbędne do opisu tożsamościowych aspektów współczesnego teatru, tworzonego często z uwzględnieniem ustaleń refleksji nad kulturową tożsamością płci i podejmujących z nią świadomy dialog. Postulowana w jej ramach strategia lektury pozwala odczytać także dawne teksty teatru poza fallogocetrycznym paradygmatem uniwersalizującym męskie doświadczenie, a przez to zamazującym jego odrębność.

Udział w konferencji nie wymaga wniesienia opłaty konferencyjnej. Wybrane referaty zostaną zamieszczone w tomie pokonferencyjnym.

Zgłoszenia tematów wraz z krótkimi streszczeniami (czas trwania referatu nie powinien przekraczać 30 min) prosimy przesyłać na adres agata.adamiecka@instytut-teatralny.pl lub pocztą do 31 stycznia 2008.

Więcej informacji