Relacja z konferencji: Narodziny Nowej Polski. 1863

Konferencję otworzył słowem wstępnym prof. dr hab. Mikołaj Sokołowski, dyrektor Instytutu Badań Literackich PAN – jednego z trzech współorganizatorów wydarzenia. Profesor powitał gości, opowiadając po krótce o współczesnej polonistyce włoskiej, która nie istniałaby w swym obecnym kształcie bez wydarzeń styczniowych. Po jego wystąpieniu głos zabrała prof. dr hab. Barbara Engelking, dyrektor Instytutu Slawistyki PAN. Profesor wyraziła radość ze współpracy oraz zacieśniania relacji międzyinstytutowych, które w jej opinii z pewnością skutkować będą niezwykłą ucztą intelektualną. Na koniec, gości powitała prezeska Fundacji Gender Center, dr Monika Rudaś-Grodzka, która z charakterystyczną dla siebie swadą i poczuciem humoru wyraziła nadzieję na skandal naukowy, intelektualny, kulturowy oraz społeczny, do którego dojść miało podczas dwudniowych obrad.

Dr Rudaś-Grodzka gorącymi słowami powitała profesora dra Daniela Beauvois, zapraszając obecnych gości do wysłuchania wykładu inauguracyjnego pt. Nieodparta moc zaślepienia: fantomowe powstanie styczniowe na Rusi. Podczas wystąpienia Profesor nakreślił tematy, które później okazały się niezwykle ważnymi kierunkami refleksji dla całej konferencji: złudzenia i fantazmaty narodowe, przebieg i wpływ powstania na Rusi, relacje i zależności między szlachtą a chłopami. Profesor uwypuklił w sposób szczególny wiarę w iluzję i fikcję braterstwa z chłopami wyznawane przez włościan, którzy ze snu nie budzili się nawet będąc atakowanymi przez uzbrojonych chłopów. Za tezę wykładu Profesor wybrał zatem przekonanie – nawiązujące do słów końcowych niedawno wydanej przez Monikę Rudaś-Grodzkę książki Sfinks słowiański i mumia polska – że niestety świat fantazji i marzeń jest prawdziwą ojczyzną Polaków. W dyskusji po wykładzie głos zabrali między innymi prof. Andrzej Szwarc z Instytutu Historycznego UW wspominając o XIX-wiecznej włoskiej refleksji na temat tożsamości narodowej oraz dr hab. Marian Płachecki z SWPS przypominający o iluzji lojalności obywatelskiej i iluzji modernizacji jako wcieleniach iluzji racjonalnych powstających podczas potępiania romantyzmu.

Sekcję pierwszą otworzyła prof. dr hab. Joanna Kurczewska referatem Inteligent: problematyczny obywatel i patriota (przyczynek do rozumienia zmian), w którym poddała refleksji drogi do nowoczesnej polski w dwóch głównych kierunkach narodowym i modernizacyjno-cywilizacyjnym. W dyskusji nad różnorodnością wizji Polski przed- i postyczniowej głos zabrali także prof. dr hab. Krzysztof Kłosiński z referatem „Fakty” i „klechdy”. Bieguny narracji powstańczej, prof. dr hab. Grażyna Borkowska – Dzieje Polski, prof. dr hab. Michał Kuziak – Norwid – Marks. Dwie Nowoczesności oraz dr Michał Łuczewski – 1863 i mobilizacja nowoczesnych światopoglądów. Prof. Kłosiński podkreślił strukturę powstania widzianego jako kłącze, bez początku ani końca, prof. Borkowska skoncentrowała się na przeciwstawieniu wizji Karłowicza i Świętochowskiego, rozważając epikę nowoczesności o szlacheckiej strukturze polskiej, prof. Kuziak omawiał, przez pryzmat teorii Marksa, kategorie rozwoju cywilizacyjnego, ekonomii, pracy i przemiany społecznej pojawiające się w twórczości Norwida, dr Łuczewski natomiast rozważał powstanie styczniowe z perspektywy teorii ruchów masowych oraz kategorii mobilizacji, uznając powstanie za pierwszy ruch społeczny w Polsce w nowoczesnym rozumieniu, który angażuje, jednoczy, jest liczny i wartościowy.

Druga sesja obrad skoncentrowana wokół doświadczeń kobiet oraz kształtowania się tożsamości narodowej w okresie około powstaniowym znalazła swoją zapowiedź w sesji pierwszej w postaci referatu pt. Syberyjskie losy uczestniczek powstania styczniowego prof. dra hab. Wiesława Cabana przywołującego statystyki na temat liczebności zesłanych na syberię kobiet. Poruszenie wywołały  wielokrotnie powtarzane określenia z pracy Marii Bruchnalskiej odbierane dziś za co najmniej anachroniczne – „dobrowolnie wyjeżdżające niewiasty”. Dr Katarzyna Sierakowska w swoim referacie opisała zakres aktywności powstanek styczniowych. Ponadto wydarzenie 63. roku zestawiała z procesami emancypacyjnymi, podkreślając wagę argumentu uczestnictwa kobiet w powstaniu podczas prac nad konstytucją II Rzeczpospolitej. Referat Kazimiery Szczuki będący rozwinięciem refleksji nad jedną z wypowiedzi Orzeszkowej, w której pisarka konstatuje, że decyzja o pozostaniu w kraju dała jej wszystko – bycie pisarką, wpisał się w rozważania nad procesami emancypacyjnymi tego czasu. W kolejnym referacie natomiast prof. dr hab. Anna Nasiłowska przywołała sposoby kształtowania się tematyki powstańczej w rozległej twórczości Marii Rodziewiczówny. Sesję zamknął referat dr Moniki Rudaś-Grodzkiej na temat trzech córek powstańców, których los zdeterminowany był strategiami patriotycznymi konstruowania rzeczywistości wyobrażonej o Polsce przez ojców. Według autorki referatu była to dla nich lekcja masochistycznej polskości, nauka o męce i odkupieniu, wstydzie i winie.

Drugi dzień obrad rozpoczęto referatami dr hab. Jolanty Żyndul o polskim pakcie emancypacyjnym w społeczności żydowskiej oraz dr Aliny Molisak o lokalizowaniu powstańczych doświadczeń w twórczości Józefa Opatoszu. Kolejna część referatów dotyczyła natomiast kategorii narodu jak u dr Katarzyny Wrzesińskiej koncentrującej się na sposobach jego rozumienia przez Narodową Demokrację oraz u prof. dr hab. Joanny Nowak wyjaskrawiającą ewolucję refleksji od narodu historycznego do wspólnoty etnicznej w II połowie XIX wieku. Następną część obrad rozpoczęto rozważaniami nad moralnym wymiarem powstawania kategorii wspólnotowych na przykładzie Omyłki Bolesława Prusa – referat dra hab. Bogusława Grodzkiego. Prof. dr hab. Mirosław Filipowicz natomiast rozprawił się ze stereotypami dotyczącymi Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego jako uczelni zrusyfikowanej. Zaś o potrzebie odkrywania zapomnianych postaci powstania przypomniał prof. dr hab. Aliaksander Smalianczuk w referacie o Konstantym Kalinowskim. Sekcja zakończona została referatem dr Leny Magnone, koncentrującej się na dążeniach separatystycznych obywateli Galicji.

Sekcja druga rozpoczęta została referatem prof. dra hab. Zdzisława Najdera o stanowisku pokolenia 1930 wobec wydarzeń roku 63., następnie zaś – dra Adama Ostolskiego rozważającego dylemat tożsamość czy niepodległość w  okresie popowstaniowym, dra Sebastiana Dudy, który mówił o powstaniowych, religijnych egzaltacjach, prof. dra hab. Arkadiusza Bagłajewskiego podkreślającego działania na Rusi oraz dr Katarzyny Czeczot opowiadającej o powstaniu w kontekście Nocy i dni Dąbrowskiej. Obrady drugiego dnia zakończono rozważaniami nad powstaniem w fotografiach – dr Iwona Kurz, o przetwarzaniu własnej tożsamości i męskości wobec mitu powstania w twórczości literackiej Konwickiego – Agnieszka Wróbel, oraz o symbolicznym i dosłownym znaczeniu drzew w Glorii victis – Anna Barcz.

Konferencję zakończono wystąpieniem Włodzimierza Ryabova z Kirowa (Rosja) oraz pierwszą częścią projektu artystycznego Zuzanny Janin. Głos Janin spiął natomiast tematykę konferencji ze współczesnością, subtelnie zakorzenił w doświadczeniu osobistym i rychło wyrwał z korzeniami, zmusił do refleksji nad radykalnym zaangażowaniem społecznym i niezmiennością rozwiązań rozpatrywanych jako kara.

Zapraszamy na stronę konferencji: www.konferencja1863.pl